Μεγάλη φωτιά ξέσπασε χθες στην περιοχή Κορθίου. Απείλησε τα χωριά Ρωγό, Γιαννισαίο, Λαρδιά, Βουνί, Κοχύλου και κατέστρεψε (καταστρέφει ακόμα) τον φυτικό πλούτο της περιοχής μας, που είναι στο μεγαλύτερο μέρος του ανθρωπογενής.
Από χθες μαζί με τους πυροσβέστες, τα ελικόπτερα και τα αεροπλάνα, τη μάχη έδωσαν και πολλοί κάτοικοι του Κορθίου, που έτρεξαν να βοηθήσουν όπως μπορούσαν για να μην προχωρήσει η φωτιά μέσα στα χωριά. Αξίζει να αναφέρουμε ότι στη συντριπτική τους πλειοψηφία οι εθελοντές αυτοί ήταν νέοι, που άφησαν την παραλία και το καλοκαιρινό χουζούρι και πιάσαν τις τσάπες και τα φτυάρια.
Κι ακόμα, αν αληθεύει η πληροφορία ότι βρέθηκαν οι υπαίτιοι της φωτιάς και δεν είναι ούτε "ασυνείδητοι Ανδριώτες που περκαύουν" ούτε "κακόβουλοι εμπρηστές" , αλλά εντελώς "ασυνήθεις ύποπτοι", ίσως αυτή η φωτιά κάψει και λίγη από την ευκολία με την οποία κατηγορούμε το διπλανό μας και βγάζουμε εύκολα και αβασάνιστα συμπεράσματα για κάθε τι.
Ξεχώριζε σε ολόκληρη παραλία, όχι μόνο για το μαύρο χρώμα της, που κανένα μαύρισμα δεν το συναγωνιζόταν, αλλά γιατί μπήκε στη θάλασσα ντυμένη, με καλυμμένο το κεφάλι, κρατώντας προσεκτικά ένα μικρό κοριτσάκι. Πολύ μικρή και η ίδια, περιστοιχισμένη από ανέμελα αγόρια και κορίτσια της ηλικίας της που χαίρονταν τη θάλασσα με φωνές και γέλια, κολυμπάει λίγο με την προσοχή της συνεχώς στραμμένη στο παιδί. Μια μικρομάνα στο ρόλο της νταντάς, ένα παιδί που μεγαλώνει ένα άλλο παιδί.
Ένα παιδί με μια ζωντανή κούκλα για παιχνίδι.
Το σκούρο προσωπάκι, η γλύκα της μορφής, το αδύνατο κορμάκι, το λίγο μελαγχολικό χαμόγελο...τα είχα ξαναδεί. Σε μια ασπρόμαυρη φωτογραφία του '50, μια υπηρετριούλα μελαχρινή, ένα κοριτσάκι φερμένο από το νησί του στην Αθήνα, πριν τελειώσει το δημοτικό σχολείο, φροντίζει με την ίδια προσοχή ένα παιδί, παίζει μαζί του, μεγαλώνει μαζί του:
"Μια μέρα κλείσαμε τη γάτα στην κουζίνα και την κυνηγούσαμε. Το τι ζημιές έκανε. Η Μάρια δεν είπε τίποτα στη μαμά της, ευτυχώς."
Πόσο αταίριαστο να έμοιαζε άραγε το μελαχρινάκι εκείνο στο αστικό περιβάλλον της Αθήνας του '50. Ίσως να ζήλευε την ξενοιασιά των συνομηλίκων της στο πάρκο που έβγαζε βόλτα το μωρό. Και γι'αυτό να έκρυβε στη σκάλα την ποδιά της υπηρέτριας μόλις έβγαινε από το σπίτι.
Μπορεί όμως και να μην ήταν αταίριαστη.
Μπορεί να έγινε κάποτε κι αυτή μια ξεχωριστή παρουσία μέσα στο πλήθος για έναν ανυποψίαστο παρατηρητή.
Κάθεται στο βράχο ακίνητος. Ένα πέτρινο γλυπτό, αντίκρυ στη θάλασσα. Μόνο η καμπύλη του λαιμού σε βοηθάει να τον ξεχωρίσεις. Πλησιάζω σιγά σιγά κολυμπώντας. Κάθομαι ακίνητη σε κοντινή απόσταση και τον κοιτώ. Προσηλωμένος στη θάλασσα, δεν καταδέχεται να μου ρίξει ούτε ένα βλέμμα. Ό,τι τον ενδιαφέρει βρίσκεται στο βάθος και όλα όσα κινούνται στην επιφάνεια τα αγνοεί επιδεικτικά. Όμως αντί να απομακρυνθώ, όλο και πιο κοντά παρασύρομαι, σχεδόν κολλάω στο βράχο του. Λαίμαργα παρατηρώ κάθε μικρή λεπτομέρεια πάνω του, τα σκούρα χρώματα, το ζωντανό βλέμμα, το αρμονικό κορμί. Μπορεί και να με είδε. Δεν παίρνω όρκο, αλλά σε μια στιγμή το βλέμμα του σταμάτησε για λίγο πάνω μου, πριν προσηλωθεί ξανά στο νερό. Μου αρκεί που δεν έφυγε, που έμεινε εκεί ανενόχλητος από την παρουσία μου. Ίσως κάναμε το πρώτο βήμα γνωριμίας.
Τις επόμενες δυο μέρες δίναμε πάντα ραντεβού στο ίδιο σημείο. Αν και δεν έδειξε να με αναγνωρίζει, είμαι σίγουρη πως με περίμενε. Ακόμη κι ένας τόσο αυτάρκης τύπος σαν κι αυτόν δεν μπορεί, κάποιος θα ήθελε να προσέξει την αυτάρκειά του, να εισχωρήσει έστω και για λίγο στο σιωπηλό του κόσμο, να σαγηνευθεί από την τελειότητά του.
Πάντως την τρίτη μέρα που τον είδα ξαφνικά να κολυμπάει δίπλα μου, ένιωσα πια πως αυτό το ειδύλλιο με τον κορμοράνο του βράχου δεν ήταν της φαντασίας μου.
Καμιά φορά σκέπτομαι πως η συνήθεια του καλοκαιρινού μπάνιου στη θάλασσα είναι ξενόφερτη για το νησί μου. Οι ντόπιοι, ιδίως οι μεγαλύτεροι σε ηλικία, κάνουν, το πολύ, καμιά δεκαριά μπάνια και, το πιο συνηθισμένο, οι περισσότεροι έχουν να μπουν σ' αυτήν από τον καιρό που ήταν μικρά τα παιδιά τους. Ευτυχώς για κάποιους τα εγγόνια γίνονται η αιτία να ξαναμπούν ή τουλάχιστον να βρέξουν τα πόδια τους στα ρηχά. Μερικοί όμως ακόμα κι έτσι παραμένουν στεγνοί, προσέχοντας τα μικρά καθισμένοι στον ίσκιο ενός δέντρου.
Πώς τα καταφέρνουν άραγε και δεν υποκύπτουν στο δροσερό της κάλεσμα μέσα στη φωτιά του καλοκαιριού; Εγώ ακόμη και το χειμώνα αν την κοιτάξω πολλή ώρα, με δυσκολία κρατιέμαι να μην πέσω μέσα και βγω "αρχαία". Ίσως της χρεώνουν χρόνια μοναχικά, γράμματα που δεν έλαβαν, αγκαλιές που δεν ήταν εκεί όταν τις είχαν ανάγκη. Ή μπορεί και να της κράτησαν κακία που τους ξερίζωσε από τη γη τους και τους ταξίδεψε στα πέρατα του κόσμου δεμένους με την ανάγκη της επιβίωσης. Κατά βάθος, αν και δεν το λένε, μας θεωρούν εμάς τους θαλασσόπληκτους, τουρίστες και ντόπιους, κάπως αργόσχολους ή παλαβούς που βουτάμε όλη μέρα στα νερά της: "Έίσαστε ξάδειοι εσείς!"
Οι περισσότεροι άνδρες ξέρουν κολύμπι, αν και έχω ακούσει ιστορίες για παλιούς ναυτικούς που δεν ήξεραν κι ας έζησαν μια ζωή μέσα στο βαπόρι. Αυτοί ίσως ήταν και οι πιο πιστοί στον Άη Νικόλα, μεγάλη η χάρη του. Οι γυναίκες όμως ξέρουν το πολύ πολύ να επιπλέουν λίγο στα ρηχά και γι' αυτό φοβούνται πολύ και μεταφέρουν και το φόβο τους στα παιδιά. Σε όλα σχεδόν τα μπάνια της παιδικής ηλικίας αγωνιζόμουν να απομακρυνθώ από τη μητρική αγκαλιά και τα ρηχά. Φόραγα σωσίβιο μέχρι τα 10 και μέχρι τα 25 δεν ξανοιγόμουν χωρίς βατραχοπέδιλα. Η απελευθέρωση από αυτά ήταν η πιο σοβαρή επανάσταση που μου έτυχε και, αν και οφειλόταν σε "ξένη" επίδραση, ακόμα και τώρα με ταξιδεύει στα βαθιά. Με αόρατη πλοήγηση.
Θα ήθελα να τους βλέπω στη θάλασσα. Να γεμίσει η παραλία με αυτά τα ...αταίριαστα στη θερινή γραφικότητα σώματα. Σώματα που δεν υποδύονται μια πόζα τηλεοπτική που δεν ντρέπονται για τις ραγισματιές τους. Να τα βλέπω να μπαίνουν έτσι δειλά και προσεκτικά στο νερό. Να αφήνονται στο βελούδινο σεντόνι του. Με μια ευλάβεια και μια ντροπή παράξενη.
Σαν να μην τους ανήκει αυτή η θάλασσα.
Σαν να είναι ξένοι στη δική τους παραλία.
Λυπούμαι γιατί άφησα να περάσει ένα πλατύ ποτάμι
μέσα από τα δάχτυλά μου
χωρίς να πιω ούτε μια στάλα.
Τώρα βυθίζομαι στην πέτρα.
Ένα μικρό πεύκο στο κόκκινο χώμα,
δεν έχω άλλη συντροφιά.
Ό,τι αγάπησα χάθηκε μαζί με τα σπίτια
που ήταν καινούργια το περασμένο καλοκαίρι
και γκρέμισαν με τον αγέρα του φθινοπώρου.
Αυτό το ποίημα, από το Μυθιστόρημα του Γιώργου Σεφέρη, με είχε απασχολήσει ιδιαίτερα στην πτυχιακή μου εργασία. Γιατί και πώς δεν θυμάμαι πια. Από αυτό το ποτάμι δεν κράτησα τίποτα. Έτρεξαν και χάθηκαν όλα στα κενά της μνήμης, στα κενά αδηφάγων συρταριών και φακέλων που αποφασίζουν με δική τους πρωτοβουλία να χωνέψουν το περιεχόμενό τους και να μην παραδώσουν τίποτε σε επιλήσμονες. Για να ξεχάσεις, θα πει ότι δεν αξίζει να θυμάσαι. Όμως αυτοί οι στίχοι δεν ξεχάστηκαν ποτέ. Διέτρεξαν όλο το χρόνο μαζί μου, μου παραστάθηκαν θέλοντας και μη, πότε φύλακες άγγελοι, πότε κέρβεροι αμείλικτοι. Δεν με άφησαν να διψάσω. Ακόμα κι όταν ξεχνιόμουν σε ξέρες και ερήμους, κυνηγώντας ποιος ξέρει τι, μου έδειχναν προς την πηγή και με σκουντούσαν: πιες στραβάδι, διψάς! Μα κι όταν φοβόμουν να βυθιστώ στο νερό, αυτή η παροδική αίσθηση άπνοιας με τρόμαζε καμιά φορά, αγρίευαν και ζητούσαν το δίκιο τους: το ποτάμι περνάει, πέσε τώρα και πιες! Και έπινα. Από μικρή είχα εξασκηθεί σ' αυτό. Τα μεσημέρια άφηνα να διψάσω πολύ και πήγαινα στη βρύση, στο ψινάρι, και έπινα μέχρι σκασμού, χωρίς ανάσα. Καμιά φορά, διψούσα κι αναγκαστικά, στη διαδρομή από το σχολείο στο σπίτι, μια ώρα δρόμος μέσα στη ζέστη. Ποτέ δεν παίρναμε μαζί μας νερό τότε. Περιμέναμε να φτάσουμε στην πηγή. Ήξερα πάντα να ξεδιψάω, αλλά αν δεν ήταν οι στίχοι, αυτή η παιδική γνώση δεν είχε καμιά ελπίδα να διασωθεί. Με τόσα ψυγεία και εμφιαλωμένα... Πραγματικά νιώθω πως τους χρωστάω ένα μεγάλο ευχαριστώ, δεν ξέρω τι θα ήμουν χωρίς αυτούς τους στίχους. Μάλλον αυτό το πεύκο το άνυδρο θα ήμουν ή κανένα φρύγανο εδώ στα διάραχα. Κι άντε τώρα σε τέτοιες ξεραΐλες που πέσαμε να γυρίσεις το ποτάμι πίσω. Ούτε το ίχνος του πια δεν βρίσκεις, ακόμα κι αν κυλάει δίπλα σου. Γιατί δεν είναι το δικό σου ποτάμι. Εκείνο που έτρεχε στα χέρια σου.
Το μοδιστράδικο όπως το έζησα στα παιδικά μου χρόνια ήταν ένας μυστικός, αδιαπέραστος γυναικείος βιότοπος. Επικεφαλής η έμπειρη μοδίστρα, δίπλα της οι μαθήτριές της και συχνές επισκέπτριες, πελάτισσες και περαστικές. Με υπόκρουση τον ήχο μιας ποδοκίνητης σίνγκερ, χέρια κοριτσίστικα έκοβαν, έραβαν, καρφίτσωναν και την ίδια ώρα έπαιρναν κι έδιναν τα σχόλια για τα καθέκαστα της μικρής κοινωνίας. Όταν ήμουν ήσυχη, με άφηναν να παίζω λίγο με τους θησαυρούς τους, πολύχρωμα μασουράκια, φιγουρίνια, σαπουνάκια σχεδίου, κουρελάκια που περίσσευαν και ωραία κουμπιά. Καμιά φορά, έβρισκαν χρόνο να μου ράψουν κάτι για τις κούκλες μου ή να μου δώσουν κι εμένα να ράψω. Αυτές οι κοπέλες, οι μαθήτριες της θεία- Ρένας, ήταν οι ζωντανές μου κούκλες. Καμάρωνα τα φουστάνια τους, θαύμαζα τα χτενίσματά τους, μα πιο πολύ την αξιοσύνη των χεριών τους. Θυμάμαι μερικά ονόματα: Ειρήνη, Μαρίκα, Βιολέττα. Όλες γιαγιάδες πια, μα τις κράτησα στη μνήμη με τόση καθαρότητα πολύ νέες, σχεδόν παιδιά, που για μένα δεν θα γεράσουν ποτέ. Ακόμη και τις καστανιές θυμάμαι, τα σαχανάκια, όπως τα λέγαμε, με το φαΐ τους, που έφερναν μαζί γιατί έμεναν μακριά.
Ποτέ δεν κατάλαβα πώς βρέθηκα έξω από αυτόν το μαγικό κόσμο. Ήταν που έκλεισε το μοδιστράδικο, όταν παντρεύτηκε η θεία- Ρένα, ή που πολύ νωρίς βγήκε το πόρισμα ότι το παιδί είναι για γράμματα; Μα τι σήμαινε "γράμματα" τότε; Μπορούσαν να σε αποζημιώσουν τα γράμματα, αν δεν ήσουν άξια να βάλεις βελονιά; Σε καμία περίπτωση! Γι' αυτό θυμάμαι τη μόνιμη προτροπή της μάνας μου, ιδίως μπροστά σε κόσμο: "Άσε το βιβλίο πια και πιάσε το κέντημα, θα ζαβωθείς." Με το δίκιο της η κακομοίρα φρόντιζε να περισώσει το καλό μου όνομα, που κινδύνευε από το πολύ διάβασμα και το ελάχιστο ράψιμο. Έκανε ό,τι μπορούσε να μου μάθει τα βασικά: μου έφερε την Ελπίδα, μια μεγαλοκοπέλα, πολύ άξια, από το χωριό, αλλά την άφηνα σύξυλη και έφευγα από την άλλη πόρτα. Αργότερα ήθελε να με στείλει, ένα καλοκαίρι, σε μοδίστρα να μάθω, λέει, να κάνω το στρίφωμά μου. Πού να ήξερε πόσο κινδύνευε από κάτι τέτοιο το όνομά μου στους κύκλους της αριστερής φοιτητικής νεολαίας που ανήκα! Είχα που είχα μια ροπή προς τα πανηγύρια, αταίριαστη με τα μουσικά ήθη της εποχής, αν άκουγαν ότι μάθαινα και ράψιμο, θα με δούλευαν ψιλό γαζί και με το δίκιο τους.
Δεν ξέρω, τελικά, τι ήταν πιο επαναστατικό για μένα, το να μάθω ή να μη μάθω ράψιμο, πάντως αν δείξω στην κόρη μου το φορεματάκι που κόντυνα χθες, είμαι σίγουρη ότι πριν φύγει για μεταπτυχιακό, θα περάσει από το μοδιστράδικο της κυρίας Μίνας για θερινό σεμινάριο.
Αυτή η σχολική χρονιά, παρά τις δοκιμασίες που μας έβαλαν οι δύσκολοι καιροί, ήταν μια καλή χρονιά για το σχολείο μας. Οι σημερινές βαθμολογίες που ήρθαν από τις πανελλήνιες το επιβεβαίωσαν, αφού θα μείνουν στην ιστορία του σχολείου ως οι καλύτερες επιδόσεις που πέτυχαν οι μαθητές μας μέχρι τώρα. Γενικά υπάρχει η αίσθηση ότι δουλέψαμε καλά, ότι πολλά παιδιά παρουσίασαν πρόοδο, ότι έγιναν ενδιαφέροντα πράγματα, εκδρομές, προγράμματα, γιορτές, ότι είχαμε καλή επικοινωνία μεταξύ μας, καλό καπετάνιο στο τιμόνι, κι ότι αρχίσαμε να "παλιώνουμε"στο σχολείο οι περισσότεροι καθηγητές και να οικοδομούμε σχέσεις εμπιστοσύνης και συναδελφικότητας, τέτοιες που να μας επιτρέπουν να διαφωνούμε έντονα και λίγο μετά να αστειευόμαστε και να γελάμε.
(Μεταξύ μας μπορώ να πω ότι είναι η πρώτη χρονιά από τότε που ήρθα που δεν νοστάλγησα αφόρητα το 5ο Ζωγράφου. Λίγο το νοστάλγησα...)
Κι όμως ποτέ άλλοτε στην εκπαιδευτική μου σταδιοδρομία δεν ένιωσα τόσο ηττημένη, τόσο ανεπαρκής. Κάθε φορά που έρχονται τα μηνύματα για την στροφή των νέων προς τη Χρυσή Αυγή, κάθε φορά που ένα νέο παιδί εκφράζεται θετικά υπέρ της και επικροτεί πράξεις βίας που προέρχονται από αυτήν ή ρατσιστικές αντιλήψεις, το εισπράττω ως χαστούκι, πολύ πιο τσουχτερό από αυτό που έφαγε η Λιάνα Κανέλλη. Και μετά αρχίζουν οι βασανιστικές σκέψεις: Από πού βγήκαν αυτά τα ανιστόρητα και ανελλήνιστα πλάσματα, από ποιες σχολικές τάξεις; Τι έμαθαν στ' αλήθεια για τις διαχρονικές αξίες του ελληνισμού; Τι νόημα έχουν γι'αυτά η δημοκρατία, η ελευθερία, ο ανθρωπισμός; Τι έμαθαν για την ιστορία του Β΄παγκοσμίου πολέμου; Δεν διάβασαν ποτέ το ημερολόγιο της Άννας Φρανκ, δεν είδαν ποτέ ένα ντοκιμαντέρ για τη φρίκη των στρατοπέδων συγκέντρωσης; Δεν είδαν ποτέ τα σκελετωμένα παιδιά της Κατοχής, τα καμένα χωριά, τα ηρώα με τα ονόματα των πεσόντων παππούδων τους σε όλη τη χώρα; Έστω δεν τους συγκίνησε ποτέ μια γιορτή Πολυτεχνείου με τα αντιφασιστικά συνθήματα, με τα νέα παιδιά που αψηφούσαν τη βία των τανκς και των πολυβόλων;
Αρκούσε μια οικονομική και πολιτική κρίση, για να πετάξουν, μαζί με τις σάπιες αξίες που επισώρευσαν, και τα μοναδικά στοιχεία που μας διαχωρίζουν από τα άγρια θηρία και τους ανθρώπους των σπηλαίων, την πίστη σε μια κοινωνία ανθρώπινη, σε μια πολιτεία δημοκρατική; Τόσο επιδερμικές είναι οι κατακτήσεις του πολιτισμού που με το πρώτο "μπου" που μας κάνει η ανάγκη επιστρέφουμε ολοταχώς στα άγρια ένστικτα;
Ζούμε κι εμείς τη νομοτέλεια του κραχ του '29 που οδήγησε στην άνοδο του ολοκληρωτισμού; Και έτσι νομοτελειακά και μοιραία θα κάνουμε και τα επόμενα βήματα προς τον όλεθρο; Ούτε ένα μικρό ανάχωμα ιστορικής συνείδησης να πιαστούμε;
Οι άξιοι συνάδελφοί μου έχουν μιλήσει ήδη δημόσια για όλα αυτά.
Το μόνο που θέλω να προσθέσω είναι πως αυτά τα παιδιά είναι δικά μας παιδιά. Δεν τα χαρίζουμε σε απάνθρωπα ιδεολογικά μορφώματα, δεν τα αποκηρύσσουμε ως μιάσματα βαρβαρότητας. Έχουμε σπείρει καλούς σπόρους στις ψυχές τους και αργά ή γρήγορα θα βλαστήσουν και θα πνίξουν τα δηλητηριώδη ζιζάνια. Με τον πρώτο άνθρωπο που θα δουν μπροστά τους κτυπημένο, με το πρώτο παράγγελμα τυφλής υπακοής, με την πρώτη απαγόρευση λόγου ή πράξης, θα διαλυθούν τα φαντάσματα του σκοταδισμού και της βαρβαρότητας.
Γιατί αυτά τα παιδιά είναι παιδιά μας και τα μεγαλώσαμε με πολύ φως.