Τα σακιά, της Ι. Καρυστιάνη, μια επαχθής απόλαυση

Τελειώνω σε λίγο το καινούριο βιβλίο της Ιωάννας Καρυστιάνη, Τα σακιά. Γράφω αυτές τις γραμμές, για να καθυστερήσω το τέλος, σύνδρομο που με πιάνει μόλις τελειώνει ένα συναρπαστικό βιβλίο. Ακούγεται βλάσφημο σχεδόν το "συναρπαστικό" για ένα τέτοιο βιβλίο. Δεν ξέρω αν έχω καν το δικαίωμα να το απολαύσω, να αποστασιοποιηθώ, να το χαρώ σαν μια καλογραμμένη ανθρώπινη περιπέτεια. Στον πυρήνα της αφήγησης ένα παιδί τέρας και γύρω του πυκνά υφασμένα, πρόσωπα και γεγονότα που το έθρεψαν, ιστορίες και πράξεις ανθρώπων κοινών, καθημερινών, όσο κοινή και καθημερινή μπορεί να είναι μια ανθρώπινη ύπαρξη πιασμένη στα χίλια δυο δόκανα της ζωής.
Τα πρόσωπα δοσμένα με άγριο ρεαλισμό, τρομακτικό σχεδόν, ξεγυμνώνονται ανελέητα μπροστά μας, δείχνουν την ασχήμια τους και τις πληγές τους και καθαγιάζονται με την ιερή ποίηση μιας γραφής που τα καταξιώνει την ίδια στιγμή που τα εκθέτει ανυπεράσπιστα στο βλέμμα μας. Ένα είδος ποιητικού νατουραλισμού, όπου η ποίηση πηγάζει ολοκάθαρη μέσα από τα πιο ταπεινά και "βρόμικα" υλικά, η τσιμεντούπολη, το διαμέρισμα, το μικρομάγαζο, η αποσαρθρωμένη οικογένεια, οι μοναξιασμένοι άνθρωποι, ο αγώνας της επιβίωσης και η αγωνία να πιάσουν την καλή, το πρόσφατο παρελθόν και το πολύ κοντινό σε μας χρονικά παρόν (μόλις λίγα χρόνια πριν, τέλη του '90, μέχρι το 2004), συνθέτουν ένα σκηνικό προδοτικά οικείο και φιλικό, μέχρι να ανοίξουν οι καταπακτές του και να φανούν τα μαύρα σκοτεινά βάθη και εσύ να μην έχεις τίποτα να φυλαχτείς.
Αυτό είναι τελικά η κυρίαρχη αίσθηση. Γίνεται δικό σου το δράμα, είσαι εσύ που γέννησες το αβγό του κακού, εσύ το εξέθρεψες μέσα στη νοσηρή σου "φωλίτσα" με τις τηγανητές πατάτες και τα παϊδάκια. Εσύ είσαι η μάνα που έκρυψε μέσα στον καθωσπρεπισμό μιας νοικοκυρεμένης ζωούλας τα σπαράγματα αληθινών ανθρώπων με όνειρα και ευαισθησίες και τα εξαργύρωσες με μια αχυρένια ευημερία, ανίκανη να δώσει αληθινή τροφή στο καλοταϊσμένο βλαστάρι σου.
Δεν είναι νομίζω τυχαίο ότι το δεύτερο σημαντικό βιβλίο που διάβασα φέτος, το Πρέπει να μιλήσουμε για τον Κέβιν της Λάιονελ Σράιβερ είχε το ίδιο θέμα, τον έφηβο τέρας που γεννιέται μέσα στην αστραφτερή αμερικάνικη κοινωνία και αποδίδεται με τον ίδιο σπαρακτικό ρεαλισμό, όχι όμως και με την ίδια ποιητική δύναμη.
Οι λογοτέχνες, ευαίσθητοι σεισμογράφοι πάντα των καιρών, συλλαμβάνουν τα πιο ορατά σημάδια της προχωρημένης κοινωνικής νοσηρότητας, τα μαζικά εγκλήματα που διαπράττουν νέοι "υπεράνω υποψίας και άνευ αποχρώντος λόγου".
Σε λίγο θα ξέρω πώς τελειώνει το βιβλίο, δεν θα το αποφύγω, όσο και να το καθυστερώ.
Ξέρω όμως από τώρα πως αυτό το σακί που πήρα στην πλάτη από αυτή την ανάγνωση είναι απόλυτα δικό μου και δεν έχω καμιά ελπίδα να το ξεφορτωθώ.

Συντροφιά με ένα ΚΙΒΩΤΙΟ τις γιορτές

Μην τρομάζετε, αναγνώστες μου, δεν παραφρόνησα μακριά σας το γιορταστικό δεκαπενθήμερο. Όλα καλά πήγανε, όλα έγιναν όπως έπρεπε, τηρήθηκαν οι παραδόσεις και πλαισιώθηκαν από αγαπημένους ανθρώπους μακρινούς και κοντινούς.
Αυτές τις μέρες όμως μαζί μου είχα ένα βιβλίο. Το λέρωσα με ζύμες και ζάχαρες, το πηγαινοέφερα σε ταξίδια, του χάρισα τις λίγες μεσημεριάτικες ώρες ανάπαυσης, γέμισα μ' αυτό όλες τις αναμονές των συναντήσεων. Ήταν το Κιβώτιο του Άρη Αλεξάνδρου, που με πρόταση του μαθηματικού μας, του Γιάννη του Μαρίνη- καλή του ώρα- θα μας απασχολήσει από την επόμενη συνάντηση στη Λέσχη Ανάγνωσης. Το είχα διαβάσει στα φοιτητικά μου χρόνια και το είχα καταγράψει ως ένα από τα πιο αξιόλογα βιβλία της νεοελληνικής πεζογραφίας. Ωραίο ράφι για να πιάσει τόνους...δαφνοστεφανωμένης σκόνης. Πού καιρός να ξαναδιαβάζεις, με τόσα βιβλία που στοιβάζονται πια στα προς ανάγνωση, λογοτεχνικά και μη. Όταν το είχα πρωτοδιαβάσει, ήμουν γεμάτη βεβαιότητες, πολιτικές, κοινωνικές, λογοτεχνικές. Δεν του επέτρεψα να τις υπερβεί, αναμετρήθηκε, αλλά το κάστρο έμεινε απρόσβλητο, οι ουτοπίες απροσμάχητες. Κι ήρθανε χρόνοι δίσεχτοι και μήνες οργισμένοι, πάνε οι ουτοπίες, παν' τα κάστρα κι οι σημαίες μόνο μεγάλα ερωτηματικά απεικονίζουν πια. Αυτή τη φορά η πολιορκία ήταν μοιραία, παραδόθηκε το κάστρο και το κατέχει τώρα ολοκληρωτικά η μαγεία του πιο εμπνευσμένου πεζογραφήματος της νεότερης λογοτεχνίας μας.
Πώς το "ξέχασα" όλα αυτά τα χρόνια και πώς μπόρεσα να γοητευθώ από τόσο κατώτερά του. Γιατί δεν το έβαλα φρουρό να με φυλάει από τη μετριότητα και την ευτέλεια τόσων και τόσων μόνο κατ' όνομα ομοτέχνων του;
Τι συνιστά την υπεροχή του;
Μα όλα όσα συνθέτουν το έργο τέχνης του γραπτού λόγου: η ιστορία, η αφήγηση, η γλώσσα, η δομή, η ποίηση, η ψυχή, το ανθρώπινο αποτύπωμα στην πιο βαθιά και διαχρονική του εκδοχή, σμιλεμένο μέσα σε μια κοινωνική και πολιτική πραγματικότητα υπαρκτή και ιστορική, όσο και συμβολική και άχρονη.
Εντάξει...
Ήθελα μόνο να σας κάνω δώρο αυτή την προτροπή: Διαβάστε το ή ξαναδιαβάστε το. Ας αρχίσουμε σιγά σιγά με τη νέα χρονιά να καθαρίζουμε έτσι την ψυχή και το μυαλό μας από τα τοξικά υποπροϊόντα που μας παρέχονται εν αφθονία, με λογοτεχνικό μανδύα και υψηλές εκδοτικές και δημοσιογραφικές συστάσεις, ενώ παλιά μόνο τα περίπτερα καταδέχονταν να τα πουλάνε.
Καλή μας χρονιά, φίλοι μου...

Το βιβλίο ενός φίλου με υποδέχεται στο σπίτι μου

Αχ τι ωραία!
Να επιστρέφεις στο νησί σου με ανάμικτα συναισθήματα και αμιγή λαχτάρα να γίνεις ένα με το γαλάζιο νερό, και να βρίσκεις ένα δεματάκι!
Προσεκτικά τυλιγμένο, με ωραία γράμματα το όνομά σου, και ο αποστολέας ένας διαδικτυακός φίλος, που μόνο η γεωγραφική απόσταση συντηρεί τον επιθετικό του προσδιορισμό.
Ταξίδι χωρίς τέλος , ο τίτλος του βιβλίου που περιέχει το δέμα. Αυτή κι αν είναι μια υπόσχεση που μου χρειάζεται!
Στο εσώφυλλο η αφιέρωση. Α, αυτή η συγκίνηση όμως δεν μου χρειάζεται καθόλου!
Υπέροχα λόγια, θεραπευτικά για μια δασκάλα που ίσως στέρησε πολλά ταλέντα από τη λογοτεχνία, προσπαθώντας να προαγάγει τη συμμόρφωση προς τας υποδείξεις των παντός είδους εξεταστών.
Παίρνω το βιβλιαράκι στη δροσιά της αυλής και το φυλλομετρώ με υπόκρουση τριζονιών και ανυπόμονων γάτων για χάδια κι αγκαλιές.
Λόγια απλά και καθαρά, με "αντιποιητική" εντιμότητα, τόσο ταιριαστά στο δημιουργό τους, που θα τα αναγνώριζα και χωρίς την υπογραφή του.
Μου θύμισαν εκείνα τα τραγούδια της θετής μου πατρίδας, που έτσι αστόλιστα και λιτά ανοίγουν κύκλους και καρδιές.
Να ένα μικρό δείγμα γραφής:


Η ΝΩΧΕΛΕΙΑ ΤΩΝ ΛΕΞΕΩΝ

Με εξοργίζει
η τεμπελιά των λέξεων,

σε λίγο θα μας ζητάνε
και επίδομα νωχέλειας,
οι φυγόπονες!

Αναζητώ μερικές λέξεις
εργατικές,
προκομμένες, δουλευταρούδες,
να με βοηθήσουν

να δομήσω

ένα στοιχειώδες συναίσθημα,
μια υποτυπώδη ανέγερση
ανθεκτικών στίχων,

αξιοθαύμαστων,
έστω αξιοπρόσεκτων.

Αυτές απτόητες,

συνεχίζουν ν' απολαμβάνουν,
με εκνευριστική αδιαφορία,
εξωτικές διακοπές
στις πολυσέλιδες
των λεξικών ξαπλώστρες.

Δεν θα αποκαλύψω το όνομά σου, φίλε μου. Το αφήνω σε σένα αυτό. Θα σου πω μόνο ότι το δώρο σου με υποδέχτηκε υπέροχα, την πρώτη βραδιά μιας νέας εποχής.
Σ' ευχαριστώ.

Μαρίνα Καραγάτση, ένα βιβλίο, μια συνάντηση.

Την είχα γνωρίσει πριν από λίγα χρόνια σε ένα ταξίδι προς την Άνδρο. Μου μίλησε πρώτη. Πρέπει να την εντυπωσίασε μια σουρεαλιστική σκηνή. Με την κόρη μου είχαμε επισκεφθεί το μαγαζάκι με τα αρώματα του πλοίου και ήταν η ώρα της...γευσιγνωσίας των αρωμάτων που είχαμε κουβαλήσει. Και να την ενόχλησε το εγχείρημα, δεν το έδειξε καθόλου, αντίθετα, μας έπιασε κουβέντα σαν να μας γνώριζε. Ξεχάσαμε τους υπόλοιπους και χαθήκαμε σε μια συζήτηση ταξίδι στο χώρο και στο χρόνο. Το να μιλάς με τη Μαρίνα Καραγάτση είναι σαν να ανταμώνεις με κόσμους που μόνο στη φαντασία σου υπήρχαν και τώρα ζωντάνεψαν όλοι μαζί: Ο Καραγάτσης, ο Εμπειρίκος, ο Ελύτης, γίνονται καθημερινοί άνθρωποι, κάθονται δίπλα σου, τους αγγίζεις, τους βλέπεις να σχεδιάζουν καθισμένοι στα μπαγκάλια μιας αυλής, ένα απόγευμα Αυγούστου, να ανοίξουν ένα μπακαλικάκι στην Αθήνα το χειμώνα. Και γελάνε σαν παιδιά. Και γελάνε όπως γελάνε οι μεγάλοι ποιητές.
Μέσα από τα λόγια της ζωντανεύει ο τόπος της, ο τόπος μου, η Άνδρος, οι κοπέλες του, (η μάνα μου), που δούλευαν στα σπίτια των πλουσίων καραβοκύρηδων και αρχόντων στην Αθήνα, (στο σπίτι της). Στα καράβια τους μπάρκαραν οι θείοι μου, ο πατέρας μου. Στα καράβια του παππού της, του προπαππού της, των συγγενών της.
Στην Άνδρο του '50, η Μαρίνα γεύεται τη συντροφιά των ποιητών, το φως, το βράχο. Φωτογραφίζεται δροσερή από τον Εμπειρίκο στο Μπατσί. Δεν το ήξερα τότε. Βρέθηκα μπροστά της σε μια έκθεση φωτογραφίας του Εμπειρίκου, λίγο καιρό μετά, κι ενώ πολλά είχαν αλλάξει και στη δική μου ζωή. Η Μαρίνα στο πλοίο με το βιβλίο και το γάτο, η Μαρίνα δίπλα στη θάλασσα, το χθες, το σήμερα, το αύριο. Εγώ και η φωτογραφία και τα μεγάλα μαύρα μου γυαλιά.
Χθες πήρα το καινούριο της βιβλίο( Το ευχαριστημένο ή οι δικοί μου άνθρωποι), σήμερα το τέλειωσα. Δεν άντεξα να το καθυστερήσω άλλο.
Ήταν όλοι εκεί. Όλα. Η ζωή της. Ο πατέρας της, η μάνα της, η γιαγιά της.
Το νησί. Η Αθήνα του '50. Η ανδριώτικη κοινωνία, η ντοπιολαλιά (αχ αυτές οι αιτιατικές μας που μοιάζουν ονομαστικές), τα πανηγύρια, η Χώρα. Αληθινοί άνθρωποι, μυθικοί άνθρωποι. Ο συγγραφέας και οι δαίμονές του. Ο πατέρας και ο μύθος του.
Η Λασκαρώ, η Ανδριώτισσα υπηρέτρια, η Μίνα, η Ανδριώτισσα αρχόντισσα, τις ενώνει η ίδια ματιά, η ίδια ψυχή. Η ψυχή της. Η ψυχή μας.
Στο αυλιδάκι της Άνδρου που ζωγράφισε η μάνα της, το σκηνικό της τελευταίας πράξης, του μικρού της παραδείσου. Σε μια γωνιά του κι εγώ μαγεμένη. Είναι και δικός μου αυτός ο παράδεισος, τώρα πια...

Η φωτογραφία:Ιούλιος 1955. Μαρίνα Καραγάτση, Οδυσσέας Ελύτης στο Μπατσί. Από το λεύκωμα «H Ανδρος του Ανδρέα Εμπειρίκου»

Συμ-πτώσεις και "συν- άρσεις"

Σήμερα το πρωί στο σχολείο, με ζήτησε στο τηλέφωνο "κάποιος κύριος". Δεν έχει ξανασυμβεί και πήγα απορώντας να απαντήσω. "Γεια σας, είμαι ο βιβλιοπώλης απέναντι, μου είχατε ζητήσει ένα βιβλίο, το βρήκα!"
Πάει καιρός που ψωνίζω από μικρά συνοικιακά μαγαζιά: "μίνι μάρκετ", μανάβικα, βιβλιοπωλεία. Κερδίζω χρόνο και χρήμα, αφού δεν παρασύρομαι από την αφθονία σε άσκοπες αγορές, αλλά κυρίως, έχω πια την προσωπική μου μανάβισσα, τον δικό μου βιβλιοπώλη... Ο συγκεκριμένος είναι ενημερωμένος και εξυπηρετικός. Βρίσκει ό,τι του ζητάω και μου τα φέρνει.
Αυτή τη φορά του ζήτησα ένα βιβλίο που δεν ήξερα συγγραφέα, ούτε εκδοτικό οίκο. "Μισάντρα", μόνο αυτόν τον τίτλο ήξερα. Κάτι είχα διαβάσει σε μια εφημερίδα και μου άρεσε, αλλά δεν σκέφτηκα να κρατήσω τα στοιχεία. Να όμως που το κρατάω στα χέρια μου εδώ και λίγη ώρα.
Γιάννης Καισαρίδης, ο συγγραφέας. Από το σύντομο βιογραφικό του, μάλλον συνάδελφος μου φαίνεται. Φιλόλογος από τη Βέροια. Ίσως γι' αυτό συγκράτησα το βιβλίο του.
Στο αφιέρωμα, ένα ποίημα (αντιγράφω αυτούσια τη σελίδα):

Για το Σταύρο και τ' άλλα παιδιά που χάθηκαν στα Τέμπη
Εδώ θα είμαι
Φέτος το καλοκαίρι στα δεκάξι μου θα τη σηκώσω
τη μεγάλη πέτρα.
Θ' απλώσω τα μαλλιά μου πάνω από τα κυπαρίσσια.
Θα ταξιδέψω. Πάνω απ΄τον ήλιο, τη βροχή, τον άνεμο.
Με χαραγμένα χέρια και γόνατα.
Θα τη σηκώσω τη μεγάλη πέτρα.
Θα σπάσω την απέραντη σιωπή.
Θα δω τον κόσμο από ψηλά.
Ψιθυριστά στους φίλους μου, σαν την ανάσα του κυπαρισσιού,
χρόνια θ' απλώσω στα φτερά μας.
Επιθυμίες κι όνειρα που κόλλησαν πάνω στο χώμα, σαν το φιλί
το πρώτο, θα χαρίσω.
Θα είμαι εδώ. Όταν κανείς δε θα μιλάει, θα σας μιλάω εγώ.
Θα τη σηκώσω τη μεγάλη πέτρα.
Εδώ θα είμαι.

Οι μόνες διαφυγές από την ανελέητη "φυσική" πραγματικότητα των πρόωρων θανάτων των 21 παιδιών, του Αυγουστή, της Φωτεινής και του μαθητή του θερσίτη, χθες, αυτές οι "μεταφυσικές" συντυχίες και συγγένειες, που κάπως σηκώνουν τις μεγάλες πέτρες που μας βουλιάζουν...