Ψυχή βαθιά: μια ταινία που περίμενα να δω

Το Σάββατο που μας πέρασε είδα για πρώτη φορά την ταινία του Π. Βούλγαρη, "Ψυχή βαθιά",στην Κινηματογραφική Λέσχη Άνδρου,στην κατάμεστη αίθουσα του δημοτικού θεάτρου, και άκουσα από τον ίδιο και την Ιωάννα Καρυστιάνη, που συνεργάστηκε μαζί του στο σενάριο, λίγα λόγια για την ταινία, πριν από την προβολή της.
Πάντα είχα την απορία γιατί η πολυτάραχη ιστορία αυτού του τόπου δεν έχει δώσει αρκετές αφορμές για καλές ταινίες, αφού για μένα η κινηματογραφική ανάπλαση της ιστορικής πραγματικότητας είναι ένα από τα πιο γοητευτικά θέματα που θέλω να δω στο σινεμά.
Βλέπετε, όταν διδάσκεις ιστορία, νιώθεις την ανάγκη της αναπαράστασης γεγονότων και προσώπων, προκειμένου να έρθεις εσύ πιο κοντά σ' αυτά και να φέρεις και τους μαθητές σου, που μόνο έτσι μπορούν να δουν την ιστορία όχι ως καταγραφή γεγονότων, αιτίων και αριθμών, μα σαν ιστορία ανθρώπων.Των δικών τους ανθρώπων...
Έχω διδάξει ελληνικό εμφύλιο στο λύκειο στο παρελθόν, όταν η ιστορία γενικής παιδείας στην Γ΄τάξη δεν γίνοταν από αυτό το απαράδεκτο βιβλίο που υπάρχει τώρα, και χρησιμοποιούσα στο λίγο χρόνο που είχα στη διάθεσή μου, κάθε μέσο, για να γίνει πιο αντικειμενική αυτή η διδασκαλία (μέχρι συνδιδασκαλία με συνάδελφο αντίθετων απόψεων είχα επιχειρήσει, προκειμένου να δοθεί μέσα από το διάλογο και τη διαφωνία μια πιο ολοκληρωμένη εικόνα στους μαθητές. ).
Αναρωτιόμουν πολλές φορές πώς θα μπορούσε κανείς να αναπαραστήσει κινηματογραφικά αυτά τα οδυνηρά γεγονότα πιο κοντά στην ουσία τους και πιο μακριά από προπαγάνδα και μισαλλοδοξία και, ναι, αυτό που είδα στην ταινία του Π. Βούλγαρη ξεπέρασε τις προσδοκίες μου.
Είδα μέσα σ' αυτήν το ίδιο το θέατρο του πολέμου, τα βουνά που την ομορφιά τους ακόμα τη στοιχειώνει το θανατικό. Τις αναπαραστάσεις μαχών και τον τρόπο ζωής των πολεμιστών και των αμάχων, με σεβασμό στην ιστορική αλήθεια, μα κυρίως είδα αυτό που για μένα είναι όλη η ουσία και της ιστορίας και του σινεμά, τα αληθινά πρόσωπα, τις αληθινές ζωές των ανθρώπων που τους συνέθλιψε αυτός ο πόλεμος. Τα δυο αδέλφια- βοσκόπουλα, που βρέθηκαν να πολεμάνε σε αντίπαλα στρατόπεδα, τα νιάτα που βγήκαν στο βουνό να παλέψουν για μια καλύτερη ζωή και έφτασαν να αλληλοσκοτώνονται με τους απέναντι, τα στρατευμένα αδέλφια τους, τους συγχωριανούς τους, τους συμμαθητές τους. Τον άμαχο πληθυσμό στο πρόσωπο του σπαρακτικού παππού του νεκρού φαντάρου, Θανάση Βέγγου (έξοχος), ή στον παππού των δύο παιδιών, γέρο βοσκό που προσπαθεί με στωικότητα να κρατήσει το κοπάδι του, όαση ειρηνικής ζωής μέσα στη φωτιά.
Πραγματικά γεγονότα,όπως η διανυκτέρευση στρατιωτών και ανταρτών ένα βράδυ στην ίδια σκηνή,αποδόθηκαν με τρόπο που διέσωσε την ιστορική αλήθεια,χωρίς να θυσιάσει τη συγκίνηση και χωρίς να τη φορτίσει με τεχνητά μέσα.
Διάβασα κριτικές που έλεγαν πως δεν πήρε θέση, πώς εξίσωσε θύτες και θύματα,πως παραποίησε την ιστορία! Ο δημιουργός δεν οφείλει να γράψει ιστορία, αλλά να την αναπλάσει σε καλλιτεχνικό γεγονός. Δεν είμαι ειδική να κρίνω καλλιτεχνικά την ταινία, μόνο ότι με συγκίνησε μπορώ να πω. Η ματιά όμως του σκηνοθέτη είδε αυτό τον πόλεμο από την πιο σωστή κατά τη γνώμη μου σκοπιά, αυτή του εμφύλιου αδελφοκτόνου σπαραγμού, που προκλήθηκε κυρίως από τη συμμόρφωση και των δυο πλευρών στα ξένα κέντρα αποφάσεων και προκάλεσε σ' αυτό τον τόπο πληγές που έκαναν χρόνια να κλείσουν. Αν έκλεισαν...
Πέρα από αυτά όμως, το Σάββατο βράδυ, για πρώτη φορά,κατάλαβα τι σήμαιναν οι ιστορίες που πρωτοάκουσα στην Ήπειρο από τον πεθερό μου και τα αδέλφια του, που βρέθηκαν ακριβώς όπως οι πρωταγωνιστές της ταινίας να πολεμάνε σε αντίπαλα στρατόπεδα.
Κι ένιωσα κι εγώ σαν τους μαθητές μου πως είναι ιστορία ανθρώπων η ιστορία. Των δικών μου ανθρώπων.

Έχουμε κι εμείς στο Κόρθι σινεμά.

Το είδα πρωί πρωί στην ανάρτηση της κινηματογραφικής λέσχης Άνδρου (ευχαριστούμε θερμά τον vanglouk για το ρεπορτάζ και τη νυχτερινή επίσκεψη στο Κόρθι με την Πέρλα του) και τότε το συνειδητοποίησα για τα καλά. Έχουμε σινεμά στο Κόρθι το χειμώνα. Μια σκοτεινή αίθουσα με μεγάααλη οθόνη, με ποιότητα ήχου και εικόνας, με ταινίες επιλεγμένες από ψηφοφορία του κοινού, με σπιτικό ποπ κορν (σκαστάρες το λέμε στα ανδριώτικα) και άλλα καλούδια φερμένα από τους θεατές. Υστερούμε μόνο στα καθίσματα που για να γίνουν πιο βολικά χρειάζονται ατομικά μαξιλαράκια (ελπίζω αν δεν αρέσει η ταινία να μην έχουμε μαξιλαροπόλεμο). Η προσέλευση θεατών μεγαλώνει με κάθε καινούρια προβολή και βλέπουμε με χαρά, μεταξύ τους, ανθρώπους που είναι εκτός του στενού μας κύκλου συναδέλφων και φίλων.
Ναι, η ιδέα ήταν και δική μου, όπως λέει ο vanglouk, αλλά η εκτέλεση ήταν της Αριάνας, του Κίμωνα και του Αντώνη του Περτέση. Οι δύο τελευταίοι ως τεχνικά υπεύθυνοι έχουν δουλέψει ώρες με καλώδια και μηχανήματα, για να υλοποιηθεί αυτή η ποιότητα προβολής. Η ψυχή όμως όλης αυτής της προσπάθειας είναι η Αριάνα η Μασσέλου, που έχει την τεχνογνωσία ή μάλλον τη σινε- γνωσία που απαιτεί το στήσιμο μιας κινηματογραφικής ομάδας συνολικά (διαδικτυακή ενημέρωση, αφίσες, επιλογή προτεινομένων ταινιών κλπ) και παρ΄όλα αυτά καταφεύγει σε συλλογικές αποφάσεις με συνέπεια και δεν λειτουργεί συγκεντρωτικά, όπως την προτρέπουμε.
Τα βράδια του χειμώνα πια στο Κόρθι δεν είναι μόνο γεμάτα τηλεόραση και κλείσιμο στο σπίτι. Γιατί αυτή η κινηματογραφική ομάδα δεν μας πάει απλώς σινεμά. Μας προσφέρει την αίσθηση της συλλογικότητας, της παρέας, με την πιο ουσιαστική έννοια, αφού ανακαλύπτουμε δίπλα μας ανθρώπους που αφήνουν τον καναπέ τους και τις παντόφλες τους για να παρακολουθήσουν μαζί μια ταινία και αυτομάτως αυτοί οι άνθρωποι, για μένα τουλάχιστον, είναι η παρέα που μου ταιριάζει.

(Την φωτ. από το Il Postino την έβαλα για να προδικάσω κάποια από τις επόμενες προβολές)

Δυο ταινίες, δυο ματιές μέσα στις σχολικές αίθουσες.

Φέτος ξαφνικά γίναμε της μόδας. Ο κινηματογράφος ασχολήθηκε μαζί μας και δεν έχασε. Δυο από τις πιο εμπορικές και συγχρόνως πιο αξιόλογες ταινίες της σεζόν είχαν θέμα τους το σχολείο. Η μία ήταν η γαλλική "Ανάμεσα στους Τοίχους"




και η άλλη το γερμανικό "Κύμα".





Και οι δύο αναφέρονται σε σύγχρονα σχολεία δυο ευρωπαϊκών χωρών και οι δύο βασίστηκαν σε βιβλία που αφηγούνται αληθινά γεγονότα της σχολικής ζωής. Σύγχρονες, ρεαλιστικές, χωρίς ίχνος ωραιοποίησης και ρομαντισμού, χωρίς διάθεση ηθικοπλαστική ή καταγγελτική. Δυο τολμηρές ματιές, εξαιρετικά διαφωτιστικές γι' αυτό που είναι το σχολείο σήμερα. Μέχρι εδώ οι ομοιότητες. Από δω και πέρα οι διαφορές είναι ουσιώδεις.

Το Ανάμεσα στους τοίχους αρκείται στη σχεδόν ντοκυμαντερίστικη καταγραφή των όσων συμβαίνουν σε ένα γαλλικό λύκειο μιας υποβαθμισμένης συνοικίας του Παρισιού. Καταγράφει τα αδιέξοδα στις σχέσεις μαθητών- καθηγητών, τον καλά κρυμμένο ρατσισμό πίσω από τη δημοκρατικότητα και την ευγένεια, την υπερβολική δημοκρατικότητα που επιτρέπει στους μαθητές, από τη μια, να παρευρίσκονται στην παιδαγωγική συνεδρίαση και να χασκογελούν χωρίς να τους κάνει κανείς παρατήρηση, κι από την άλλη, να διώχνονται από το σχολείο για πολύ λιγότερο σοβαρούς λόγους από αυτούς που θα περίμενε κανείς από ένα τόσο "δημοκρατικό" σχολείο. Επίσης, διαγράφονται ευκρινέστατα τα προβλήματα από την αναμέτρηση της κυρίαρχης γαλλικής κουλτούρας με εκείνες των μαθητών μεταναστών και η αδυναμία και των πιο δημοκρατικών δασκάλων να καταλάβουν τις πολιτισμικές ιδιαιτερότητες των μαθητών τους, το διαφορετικό κώδικα αξιών τους, ακόμα και σε γλωσσικό επίπεδο. Κυρίως όμως, αυτό που μου έμεινε, αυτό που με έπιασε από τα μούτρα από την πρώτη σκηνή, ήταν το κλίμα μεταξύ καθηγητή και μαθητών. Ένας καθηγητής αξιόλογος, δημοκρατικός, με πραγματικό ενδιαφέρον για τα παιδιά κι όμως...ήταν τόσο αμυντικός, τόσο φοβισμένος απέναντι τους και τα παιδιά τόσο επιθετικά και καχύποπτα προς αυτόν, που είπα μέσα μου "αν ήταν έτσι εδώ, δεν θα είχα μείνει μέρα σ' αυτή τη δουλειά" Συνεχώς ένιωθα ότι ήταν δυο αντίπαλα στρατόπεδα και οι μάχες που δίνονταν για το ποιος θα επικρατήσει ήταν καθημερινές και...αιματηρές. Ακόμα κι όταν γίνονταν καλό μάθημα, αποκαθιστούσαν την επικοινωνία, βοηθούσαν οι καθηγητές τα παιδιά ή κατανοούσαν τα προβλήματά τους, ο φόβος παραμόνευε στο γραφείο και η καχυποψία στην τάξη.
Λες και...ήταν οι αιώνιοι αντίπαλοι, λες και ήταν οι μεν για τους δε το αναγκαίο κακό για να εξασφαλίσουν το μισθό και τη θέση ή ένα απολυτήριο και μια δουλειά.
Ελπίζω να μη γίνουμε ποτέ έτσι, όσο χάλια και να είναι το εκπαιδευτικό μας σύστημα. Ελπίζω να παραμείνουμε πάντα στην ίδια όχθη εμείς και οι μαθητές μας και...ελπίζω να μην ισχύει ήδη αυτό και δεν το έχω πάρει χαμπάρι!
Πάμε τώρα στην πολύ καλύτερη, κατ' εμέ, δεύτερη ταινία, στο Κύμα.
Εδώ έχουμε μυθοπλασία, όχι απλή καταγραφή. Ένας καθηγητής πολιτικών επιστημών αναλαμβάνει να διδάξει το φαινόμενο του ολοκληρωτισμού και βρίσκει έναν τρόπο να το κάνει αυτό βίωμα για τους μαθητές. Τους οργανώνει με φασιστικό τρόπο. Σιγά σιγά και έξυπνα τους μυεί στις κρυφές "χάρες" του ολοκληρωτισμού, για να τους δείξει πόσο εύκολο είναι και σήμερα να ανθίσει το δηλητηριώδες άνθος του σε μια δημοκρατική κοινωνία, στις συνειδήσεις ανθρώπων κάθε άλλο παρά μεγαλωμένων μ' αυτές τις αρχές. Τα παιδιά "τσιμπάνε", "τσιμπάει" κι ο καθηγητής και η κατάσταση ξεφεύγει από τον έλεγχό του. Η συνέχεια επί της οθόνης...
Εδώ το ευρωπαϊκό σχολείο έχει ορισμένα ζηλευτά χαρακτηριστικά: χώρους, μέσα, οργάνωση, ελευθερία σχεδιασμού της διδασκαλίας, έμπνευση, κέφι, χαρά της γνώσης, ωραίες σχέσεις καθηγητών μαθητών. Ναι, ναι, παρά το πείραμα. Το πείραμα και τα ολέθρια αποτελέσματά του δεν μπορούν να κρύψουν την ποιότητα της παιδείας. Το δημιουργικό άνεμο που πνέει στη σχολική αίθουσα και το αντίπαλο δέος: τον καθηγητή που κοιμίζει τα παιδιά, ακόμα κι όταν έχει να διδάξει το δημοφιλές μάθημα της αναρχίας. Κι ακόμη το άγρυπνο μάτι της διοίκησης που παρακολουθεί από κοντά τα τεκταινόμενα, αν και αδυνατεί να τα ελέγξει. Μου έμεινε αξέχαστο όμως το πρώτο πράγμα που έκανε ο καθηγητής για να βάλει τους μαθητές στη λογική του ολοκληρωτισμού: Άλλαξε τη διάταξη των θρανίων! Από τραπέζια εργασίας, με τους μαθητές να βλέπουν ο ένας τον άλλον, τους έβαλε να κάθονται με μέτωπο προς τον καθηγητή. Καλή ώρα όπως στα δικά μας σχολεία...(Τα σχόλια δικά σας.)

Και οι δυο ταινίες πάντως στρέφουν το φακό επιτέλους μέσα στις σχολικές αίθουσες. Καιρός ήτανε. Χρειαζόμαστε λίγο φως εκεί μέσα, έστω κι αν δεν είναι της γνώσης, αλλά της δημοσιότητας. Αφού δεν είμαστε θέμα εκεί που πρέπει, ας γίνουμε τουλάχιστον θέαμα στο καλό σινεμά.

What is that? (Τι είναι αυτό;) 2007

Τι είναι αυτό; Τι είναι αυτό;
Όσες φορές και να ρωτήσουμε μη δυσανασχετήσετε.
Να έχετε την ίδια υπομονή που είχαμε, όταν σας μεγαλώναμε, που έχουμε- όσοι έχουμε- όταν σας διδάσκουμε.
Κάποτε θα καταλάβουμε.
Κάποτε θα σας καταλάβουμε.

Μια συνάντηση, πολλές συναντήσεις.

Μερικές φορές οι συνειρμοί δεν κάνουν καλό μόνο στην ποίηση.
Κάνουν καλό και στους επιλήσμονες. Σ' αυτούς που έχουν την τάση να ξεχνάνε ακόμα και τα πιο όμορφα πράγματα που έχουν ζήσει.
Είδα την ανάρτηση της λορελάη για τον ζωγράφο Ρόρρη και τη μελέτη του γυμνού ανθρώπου, ακούγοντας συγχρόνως ένα τραγούδι του Στινγκ που δεν κατάφερα να σας το φέρω εδώ. Πώς μπορεί να συνδέονται αυτά; Γιατί κάτι μου ξύπνησαν πολύ όμορφο, πολύ μακρινό;
Μια ταινία μου θύμισαν, μια από τις ωραιότερες που έχω δει στη ζωή μου και που δεν την ανέφερα ούτε στο προφίλ μου. Το Il Postino. Η συνάντηση του ποιητή με τον απλό άνθρωπο και η υπέροχη μετάγγιση από τον έναν στον άλλον ποίησης και ομορφιάς. Ο Νερούντα στην εξορία και ο ταπεινός ταχυδρόμος του να μαθαίνει για πρώτη φορά στη ζωή του τι είναι μεταφορά.
Ο Στινγκ τραγούδησε ένα τραγούδι και απήγγειλε ένα από τα σονέτα του Νερούντα σε αγγλική μετάφραση.
Τη βρήκα και σας την προσφέρω μαζί με την αντίστοιχη ελληνική.
Στα δύο βιντεάκια ο Στινγκ και ο Ταχυδρόμος στο ίδιο ποίημα.
Αν μπορούσα να σας φέρω και το τραγούδι, θα ήταν μια τέλεια συνάντηση, δημιουργών, εποχών, ποίησης, μουσικής, κινηματογράφου.
Κι όλα αυτά από μια έκθεση ζωγραφικής.


http://www.youtube.com/watch?v=_kIsZRZUQ-8&feature=related

http://www.youtube.com/watch?v=xI4aMYanWPY
PABLO NERUDA
Love Sonnet XXVII – Morning

Naked you are simple as one of your hands,
smooth, earthly, small, transparent, round,
your moon-lines, apple-pathways,
naked you are slender as a naked grain of wheat.

Naked you are blue as a night in Cuba,
you have vines and stars in your hair,
naked you are spacious and yellow,
summer in a golden church.

Naked you are tiny as one of your nails,
curved, subtle, rosy, till the day is born,
and you withdraw to the underground world

as if down a long tunnel of clothing and of chores:
your clear light dims, gets dressed,
drops its leaves and becomes a naked hand again.


ΣΟΝΕΤΤΟ 27 [ΓΥΜΝΗ ΕΙΣΑΙ ΤΟΣΟ ΑΠΛΗ…]

Γυμνή είσαι τόσο απλή σαν τό ’να από τα χέρια σου –
λεία, χθόνια, κυκλική, ελάχιστη και διάφανη·
γραμμές σελήνης έχεις, μονοπάτια μήλινα:
γυμνή είσαι αδυνατούλα σαν το στάρι το γυμνό.

Γυμνή είσαι γαλανή, όμοια με τη νύχτα στην Κούβα –
περιπλοκάδες κι άστρα στεφανώνουν τα μαλλιά σου·
γυμνή είσαι απέραντη, θεόρατη και κίτρινη
σαν καλοκαίρι δίπλα σ’ εκκλησιά χρυσαφωμένη.

Γυμνή είσαι τοσηδά, σαν το μικρό νυχάκι σου·
καμπύλη, ρόδινη, απαλή σαν πώς γεννιέται η μέρα,
σαν πας και χώνεσαι στα καταχθόνια του ντουνιά

λες κι είναι σήραγγα μακριά, όλο δώματα αόμματα:
η διαύγειά σου ντύνεται, φυλλορροεί και σβήνει
και, πάλι, πιο μετά, δικό σου χέρι γίνεται.


Μετάφραση: Γιώργος Κεντρωτής.