Συζητώντας για τη βαθμολογία της έκθεσης

Συζητώντας σήμερα με εκλεκτούς συναδέλφους σε έναν φιλόξενο διαδικτυακό χώρο για το θέμα της βαθμολογίας της έκθεσης, συνειδητοποίησα πόσο δύσκολο είναι να απαγκιστρωθούμε, ακόμα και οι πιο υποψιασμένοι από μας, από τα φαντάσματα του παρελθόντος. Διδάσκουμε σε επικοινωνιακό πλαίσιο, επιδιώκουμε να είναι σε θέση οι μαθητές μας να επικοινωνήσουν αποτελεσματικά μέσω του γραπτού τους λόγου και κατά βάθος τους ζητάμε να γράψουν έτσι που κανείς να μη θέλει να τους διαβάσει, παρά μόνο ένας διορθωτής, για να τους βάλει το καλά φυλαγμένο στο σεντούκι με τις αντίκες άριστα.
Ενώ δεν ζητάμε ποτέ να γράψουν δοκίμιο στις εξετάσεις- αν και διδάσκουμε δοκίμιο στην Γ΄Λυκείου- κατά βάθος περιμένουμε τα άρθρα ή οι ομιλίες που θα μας δώσουν να είναι μασκαρεμένα δοκίμια.
Τα περισσότερα κείμενα που δίνονται στις πανελλήνιες είναι δημοσιογραφικού χαρακτήρα, χωρίς απαιτητικό λεξιλόγιο και φιλοσοφικό περιεχόμενο. Ακόμα κι αν δοθεί δοκίμιο, εξομαλύνεται γλωσσικά και περιορίζεται σε έκταση δραματικά. Κι όμως, περιμένουμε από τους μαθητές να βάλουν τα γυαλιά στους συγγραφείς και να παραγάγουν κείμενα αρτιότερα γλωσσικά και νοηματικά από τα δοθέντα.
Ενώ έχουμε θητεύσει σε δοκιμιακά κείμενα* που αποθεώνουν τη χάρη της απλότητας και την καθιστούν ευθέως ανάλογη με την ποιητική αξία των συγγραφέων τους, αν βρεθούμε μπροστά σε ένα φρέσκο, αληθινό, αφτιασίδωτο νεανικό λόγο, τρομάζουμε και μαζευόμαστε κι αρχίζουμε να μετράμε με τσιγκουνιά τα κουκιά μας, μην πέσει κανένα παραπάνω και αλλοιώσει το βαθμολογικό μας κύρος.
Πάντως, τίποτε από όλα αυτά δεν γίνεται "χωρίς περίσκεψη, χωρίς αιδώ". Αναρωτιόμαστε, αμφιβάλλουμε, αναθεωρούμε, ανατρέπουμε. Εν μέσω ζοφερών πολιτικών και οικονομικών εξελίξεων που απειλούν κι αυτή την επιβίωσή μας, εμείς προσπαθούμε να γίνουμε λίγο πιο καλοί, λίγο πιο δίκαιοι δάσκαλοι. Να βοηθήσουμε ο ένας τον άλλον, να βρούμε στήριξη και καθοδήγηση από φωτισμένους συναδέλφους μας. Μέσα σε διαδικτυακές ή εξωδιαδικτυακές κοινότητες. Τα δικά μας ασκηταριά, τα δικά μας εργαστήρια του αύριο.
Προετοιμάζουμε τη μέρα που θα απελευθερωθούμε πραγματικά από τα δεσμά του σχολαστικισμού και του ακαδημαϊσμού και θα απελευθερώσουμε το λόγο και τη σκέψη των μαθητών μας.


(Αφιερωμένο στον μαθητή μου που του έβαλα 11, ενώ η έκθεσή του μου άρεσε περισσότερο από όλες και δεν παραπονέθηκε καθόλου.)


* "Κοντά μου βρισκόταν ένας απόστρατος ανεμόμυλος. Μια μέρα είδα στην πόρτα του ένα μεσόκοπο άνθρωπο που πελεκούσε ξύλα.- "Τι φτιάνεις;" τον ρώτησα. -"Θα διορθώσω το μύλο' θέλουν να τον κάνουν να γυρίζει για τον τουρισμό." Πιάσαμε κουβέντα' έμοιαζε σπουδαίος στη δουλειά του' ένας από τους δυο μαστόρους αυτού του είδους που έμεναν ακόμη στην περιοχή' μου μίλησε με γνώση και λεπτομέρεια για όλα: το χτίσιμο των μύλων, τα ξύλα, τα φυσικά τους, τις αρρώστιες τους.- "Κι άμα τον τελειώσεις" ξαναρώτησα "ο μύλος θα γυρίζει μόνο για να τον βλέπουν' δεν θ' αλέθει;" Με κοίταξε σαν να μην του είχε περάσει από το νου τέτοιο αδιανόητο πράγμα και μου είπε, με τη λαχτάρα της ψυχής του: -"Δεν είναι σωστό' πρέπει ν' αλέθουν και λίγο σιταράκι".
Γ. Σεφέρης Δοκιμές Β΄σελ.154

(όπου '=άνω τελεία)

Οι Τασούλες

Επειδή περίσσεψε το γκρίζο μέσα έξω, να και κάτι που, αν και ολότελα γκρίζο, είναι εντούτοις ικανό να φωτίσει την μέσα έξω σκοτεινιά:
Η Τασούλα.
-Ποια Τασούλα; Η μυλωνού;
-Όχι ακριβώς. Η συνονόματη της μυλωνούς, που είναι μια τρισχαριτωμένη αρκουδίτσα του Αρκτούρου και υιοθετήθηκε από τους μαθητές μου της Γ' τάξης.
Αφού λοιπόν πρώτα την διάλεξαν, λόγω προφανώς του ονόματός της και της συναφούς με το όνομα χάρης και ομορφιάς της, γέμισαν την τάξη με τις φωτογραφίες της και έστειλαν χρήματα για να βοηθήσουν στη φροντίδα και την καλοπέρασή της.
Μετά ήρθαν στο γραφείο και μου έδωσαν μια καρτούλα της με αφιέρωση.
Τώρα έχουν δυο Τασούλες στην τάξη, μια εκ του φυσικού και μια σε φωτογραφία και ελπίζω να μη τους μπουν τίποτε ιδέες ανταλλαγής...

Στον Θόδωρο Αγγελόπουλο

Μέσα στις ταινίες σου είδαμε τα λόγια των ποιητών μας. Είδαμε την αληθινή ομορφιά του τόπου μας, τα αληθινά πρόσωπα των ανθρώπων του, μέσα στο χρόνο και πέρα από το χρόνο. Συναντήσαμε αυτά που η ιστορία μάς έκρυψε ντύνοντάς τα με χρώματα παρδαλά και στολίδια άχρηστα. Εσύ τα καθάρισες, τα άγιασες, με το γλυκό γκρίζο της πέτρας, με το μολυβί της σιγανής βροχής και το άσπρο το απέραντο του χιονιού. Αυτά τα τοπία ταίριαξαν με τα όνειρά μας, με τα όνειρα των ποιητών και τις ιστορίες των γερόντων.
Είδαμε το βλέμμα σου να πορεύεται σ' ένα ταξίδι που έγινε δικό μας, αν δεν ήταν από πάντα δικό μας. Δεν ξέρω αν μας πήρες τις ζωές να τις κάνεις εικόνες ή οι εικόνες σου ζωγράφισαν απ' την αρχή τις ζωές μας, μα μας επέστρεψες το είδωλο μιας ζωής που πάντα θέλαμε να ζήσουμε.
Ξεκινήσαμε μαζί σου στα νιάτα μας και ποτέ δεν βγήκες απ' το κάδρο μας, όσο κι αν θόλωσε η όρασή μας από παράσιτα άλλων κόσμων.
Μας συντρόφεψες στα δύσκολα μονοπάτια της ενηλικίωσης, των μεγάλων διαψεύσεων. Βρήκες έναν τρόπο να μας συμφιλιώσεις με την απώλεια, τη φθορά, τη ματαιότητα. Αυτόν τον πανάρχαιο τρόπο της ομορφιάς και της συγκίνησης.
Αρχές του '90. Βρεθήκαμε μπροστά στα γκρεμισμένα τείχη των ονείρων μας και κανείς δεν ήξερε πώς να θρηνήσει. Σαν τους δειλούς δεν βγαίναμε στο παράθυρο να αποχαιρετήσουμε τη δική μας Πόλη που χάθηκε για πάντα. Και μόνο μπροστά στα δικά σου μετέωρα πλάνα ήρθαν τα δάκρυα της κάθαρσης.
Σήμερα που φεύγεις πιο πολύ σου χρωστάμε αυτά τα δάκρυα και στα αποδίδουμε με σεβασμό.

Μια προσωπική ανάγνωση αποκαλύπτει

Τον τελευταίο καιρό με αφορμή το νέο τρόπο διδασκαλίας των λογοτεχνικών κειμένων στο λύκειο, αυξήθηκε το ενδιαφέρον μου για ξεσκόνισμα θεωρητικών εργαλείων της λογοτεχνίας. Η πιθανότερη εξήγηση γι' αυτό είναι ότι όσο αυτά δεν προορίζονται για παπαγαλία από τους μαθητές, μπορούν να ξαναγίνουν αυτό που εξαρχής προορίζονταν:κλειδιά για την ανάγνωση, προαγωγοί αισθητικής απόλαυσης, ψιθυριστές μικρών μυστικών που κρύβουν τα λογοτεχνικά κείμενα.
Ξαναδιαβάζοντας λοιπόν για την διακειμενικότητα από το εξαιρετικό σχολικό βιβλίο "Λεξικό Λογοτεχνικών Όρων"- που παρεμπιπτόντως είναι το καλύτερο στο είδος του που έχω διαβάσει και το χρηστικότερο διδακτικά- συνειδητοποίησα πόσο "μεταφυσικός" τείνει να είναι ο ρόλος της και πόσο αγγίζει την ίδια την ουσία του λογοτεχνικού φαινομένου. Τα κείμενα που "συνομιλούν" μεταξύ τους πέρα από εποχές, ρεύματα, εθνικότητες, γλώσσες κλπ αντιστοιχούν τελικά στην ίδια μαγική "συνομιλία" του αναγνώστη με το έργο, που ποτέ δεν μπορεί να καταλάβει και να εξηγήσει αντικειμενικά τους όρους της, ακόμα κι αν είναι θεωρητικά εξοπλισμένος γι' αυτό. Άλλωστε ο κάθε αναγνώστης στην ουσία "γράφει" το δικό του έργο πάνω στο έργο που διαβάζει, που ποτέ δεν ταυτίζεται με αυτό που γράφει ένας άλλος αναγνώστης, ούτε με αυτό που βγαίνει από τα χέρια του δημιουργού.
Το εκπληκτικό είναι όμως πόσο κρυφοί είναι οι κώδικες αυτής της ανάγνωσης, ακόμα και για πολυδιαβασμένα και πολυαγαπημένα αναγνώσματα.
Ας πούμε, πάντα αναρωτιόμουνα για τη μεταφυσική συγκίνηση που μου προκαλεί μια στροφή των Ελεύθερων Πολιορκημένων του Σολωμού, σε τέτοιο βαθμό που να μην επιχειρώ ποτέ να τη διαβάσω στην τάξη, για να μην γίνει το μάθημα ...μελό.
ΧΙΙ

Και βλέπω πέρα τα παιδιά και τες αντρογυναίκες

γύρου στη φλόγα π' άναψαν, και θλιβερά τη θρέψαν

μ' αγαπημένα πράματα και με σεμνά κρεβάτια,

ακίνητες, αστέναχτες, δίχως να ρίξουν δάκρυ·
και γγιζ' η σπίθα τα μαλλιά και τα λιωμένα ρούχα.

Γλήγορα, στάχτη, να φανείς, οι φούχτες να γιομίσουν.

Είναι εκεί που οι πολιορκημένες γυναίκες, λίγο πριν από την Έξοδο, καίνε τα κρεβάτια τους, για να μην τα μαγαρίσουν οι εισβολείς.
Πού τις ξέρω εγώ αυτές τις "αντρογυναίκες" που σε λίγο θα ντυθούν με ανδρικά ρούχα και θα πάρουν όπλα, για να περάσουν μέσα από τις τάξεις των πολιορκητών;
Γιατί να με συγκινεί τόσο μια τέτοια πράξη, τόσο ξένη με τα ήθη και τη νοοτροπία του καιρού μου; Σήμερα το τελευταίο πράγμα που θα σώζαμε σε μια τέτοια περίπτωση θα ήταν το κρεβάτι, με ό,τι αυτό συμβολίζει.
Κι όμως εκεί μαγεμένη κάθομαι δίπλα στη φωτιά χρόνια τώρα, κοιτάω αυτά τα χέρια, να γεμίζουν με στάχτη, ιερή στάχτη, κι όσο αυτές μένουν αδάκρυτες κι αστέναχτες, τόσο εγώ να παλεύω με μια αδιάκριτη και αμήχανη συγκίνηση.
Δεν ξέρω πότε κατάλαβα το γιατί. Σαν σε όνειρο μου αποκαλύφθηκε το μυστικό. Οι αντρογυναίκες αυτές μου είναι τόσο γνώριμες γιατί είναι οι γυναίκες του τόπου μου. Ακόμα κι αυτό το πρώτο συνθετικό αντρο- πρέπει να λειτούργησε συνειρμικά προς αυτό. Δεν είναι όμως μόνο αυτό. Αυτός ο τύπος γυναίκας, που γίνεται άντρας για να τα βγάλει πέρα, όσο οι άντρες λείπουν στα καράβια ή στην ξενιτιά είναι ο παραδοσιακός τύπος γυναίκας του νησιού μου. Φαίνεται πως ζώντας κοντά τους από παιδί είχα ζήσει πολλές τέτοιες αναμμένες "φωτιές" να κρατάνε άσβηστη τη φλόγα τους. Όταν εκείνοι έλειπαν κι εκείνες νέες, όμορφες, έριχναν τα νιάτα τους, τις ανάγκες του κορμιού τους, της ψυχής τους σε τέτοιες φωτιές, για να μη μαγαρίσουν την ιερότητα του κρεβατιού τους.
Αυτή λοιπόν η τόσο προσωπική και βιωματική ανάγνωση ενός κλασικού κειμένου, δείχνει πόσο δύσκολο είναι να ξεκλειδώσεις τα μυστικά του, ακόμα κι αν κρατάς τα κατάλληλα ερμηνευτικά εργαλεία, πόσο μάλλον όταν απαιτείς να γίνει αυτό μονοδιάστατα και δογματικά από κάθε αναγνώστη-μαθητή.
Ελπίζω τουλάχιστον αυτή η συγκίνηση που μετέθετα στις πολιορκημένες του Σολωμού να μετριαστεί τώρα που βρήκε τον πραγματικό της αποδέκτη.

Το Λυκόφως των Ηρώων στην Ιλιάδα, Σταμάτης Αυλωνίτης

Αυτές τις μέρες των διακοπών τις πέρασα μ'ένα βιβλίο κάπως αταίριαστο για περίοδο ξεκούρασης. Το Λυκόφως των Ηρώων είναι ο τίτλος του και είναι μια διασκευή της διδακτορικής διατριβής του Σταμάτη Αυλωνίτη, φίλου και συναδέλφου. Εκ πρώτης όψεως είναι μια εμπεριστατωμένη ομηρική μελέτη με θέμα της την ερμηνεία της ποιητικής σύνθεσης της Ιλιάδας (Ραψωδίες Α-Μ). Αποδεικνύει με βαρύ ερμηνευτικό εξοπλισμό την ποιητική καινοτομία του έργου, τη διαφοροποίησή του από το επικό πρότυπο της εποχής του, την ανατροπή αυτού του επικού προτύπου από μια θεώρηση αντιηρωική, ειρηνική και τραγικά ανθρώπινη. Όλοι όσοι έχουμε ασχοληθεί με την Ιλιάδα βρεθήκαμε ανέλπιστα γοητευμένοι από το τραγούδι της χαράς της ζωής που ακούγοταν ακόμα και μέσα στα πεδία των μαχών, δίπλα στα σκοτωμένα παλικάρια. Ποτέ δεν μας έπεισε ολότελα για τον ηρωισμό του αυτός ο Αχιλλέας που έψαχνε την αγκαλιά της μάνας του για να κλάψει, ούτε ο Έκτορας που έβγαζε την περικεφαλαία του νικημένος από το κλάμα του μωρού του. Και δεν χάναμε ευκαιρία να παρασυρθούμε από το ζαβολιάρη ποιητή σε ειρηνικά όνειρα, χαζεύοντας τον πλούσιο διάκοσμο μιας ασπίδας ή ακούγοντας τους γέρους πάνω στα τείχη της Τροίας να χαλαλίζουν έναν ολόκληρο λαό για τις χάρες της ωραίας Ελένης ή ακόμα κρυφοκοιτώντας με το σκανταλιάρικο βλέμμα του ποιητή το ερωτικό αντάμωμα του Δία και της Ήρας.
Τώρα όμως μέσα σ' αυτή τη μελέτη όλα αυτά τα στοιχεία αποκρυπτογραφούνται και αποκαλύπτουν τη γενική εικόνα, μια ποιητική σύνθεση συνειδητή και διαλεκτική, μα πάνω απ' όλα μια ποιητική προσωπικότητα μοναδική και ξεχωριστή, διαφοροποιημένη από την παράδοση και τις προσδοκίες της εποχής της, με γνήσιο ηθικό προβληματισμό και ανατρεπτική ματιά πάνω σε αξίες και ηρωικά ιδεώδη, σε ήρωες και θεούς.
Το αληθινά ενδιαφέρον όμως εδώ είναι ότι όλα αυτά δεν δίνονται με επιστημονική ψυχρότητα και φιλολογική εργαστηριακή αποστείρωση. Ο μελετητής δεν θυσιάζει στην επιστημονική αντικειμενικότητα το θαυμασμό του για το ποίημα, δεν μετατρέπει το ζωντανό ποιητικό σώμα σε άψυχο, κατακερματισμένο εργαστηριακό υλικό. Άλλωστε, το δηλώνει στην εισαγωγή του: "Το έπος της Ιλιάδας μπορεί να διαβαστεί με πάθος ή να μη διαβαστεί καθόλου, μέση οδός δεν υπάρχει πραγματικά."
Και μια μελέτη για την Ιλιάδα μπορεί να είναι ένα ενδιαφέρον ανάγνωσμα διακοπών, όταν σε μυεί ξανά στο πάθος της μεγάλης ποίησης.

Του παππού και της γιαγιάς τα παραμύθια

Έχει και το φύλο μνήμη; Υπάρχει θηλυκός τρόπος να ξεχνάς, αρσενικός τρόπος να θυμάσαι; Μια καλή ευκαιρία να το διαπιστώσουμε είναι οι διαφορετικές αναμνήσεις που έχουν οι παππούδες και οι γιαγιάδες από την ίδια εποχή, που την έζησαν μαζί στο ίδιο μέρος, στο ίδιο σπίτι, μπορεί και στο ίδιο κρεβάτι. Εκείνοι ξέρουν να σου πουν πολλά για γεγονότα, πολεμικά, πολιτικά, για περιπέτειες ατομικές και συλλογικές, για πράγματα που είδαν, άγγιξαν, κατέκτησαν. Εκείνες μιλάνε για τους ανθρώπους τους. Τους γονείς, τα πεθερικά, τα παιδιά, τους συγγενείς, τους συγχωριανούς. Τα γεγονότα, τα πράγματα, η ιστορία, περνάνε στα λόγια τους διάστικτα από ανθρώπινα πρόσωπα, συγκεκριμένα και απτά. Ό,τι δεν άγγιξε τα δικά τους πρόσωπα, δεν συναντήθηκε με τη ζωή τους άμεσα, δεν υπάρχει στη μνήμη, είναι σαν να μη συνέβη ποτέ. Η ιστορία, αν την έγραφαν εκείνες, θα ήταν ένα ελλειπτικό κείμενο γεμάτο τεράστια χάσματα γεγονότων και πάνω τους μικρά γεφύρια με τον βιωμένο απόηχό τους. Μάλλον μυθιστόρημα θα ήταν, με πρωταγωνιστές "μικρούς" αφανείς καθημερινούς ανθρώπους. Αν δεν εξελίσσοταν σε παραμύθι με δράκους, στοιχειά ή βασιλόπουλα και νεράιδες, ανάλογα με το πόσο συμφιλιωμένη ήταν η μνήμη με τη ζωή που την γέννησε.
Ένα άλλο παράξενο γνώρισμα της θηλυκής μνήμης είναι η επανάληψη. Η αφήγηση του ίδιου περιεχομένου με διαφορετικές οπτικές, με διαφορετικό ύφος, με αναδρομές και προβολές, που θα τις ζήλευε κι ο καλύτερος πεζογράφος, αφού πρέπει να κρατήσουν κι αυτές το ενδιαφέρον του ακροατή, αναπαράγοντας ουσιαστικά το ίδιο περιεχόμενο, γράφοντας συνεχώς το ίδιο βιβλίο.
Οι παππούδες αντίθετα είναι φειδωλοί στα δικά τους αφηγήματα. Λένε μόνο όσα δεν έχουν ξαναπεί κι αυτά με το σταγονόμετρο. Μπορεί να τους ξέρεις 50 χρόνια και να μην έχεις μάθει ποτέ πώς σώθηκαν στον πόλεμο ή πώς έσωσαν τη ζωή κάποιου σε ένα λιμάνι. Μπορούν επίσης να γίνουν αντικειμενικοί αφηγητές, με μηδενική εστίαση, να αφηγηθούν γεγονότα που δεν τα έζησαν οι ίδιοι, να ανατρέξουν και σε εποχές πριν από τη γέννησή τους, όπως τις γνώρισαν μέσα από τις ιστορίες των δικών τους ανθρώπων. Να θυμηθούν χρονολογίες με μαθηματική ακρίβεια, αλλά όχι αυτούσια τα λόγια των ανθρώπων. Σ' αυτό είναι καλές εκείνες, έχουν καλύτερο μαγνητόφωνο στη μνήμη και σώζουν τη γλώσσα την παλιά με την ίδια ευλάβεια που κρατάνε τις θρησκευτικές τους παραδόσεις:
" Ο παππούλης μου ήτανε σοφός και μας έλεγε κουβέντες που τότε δεν τις καταλαβαίναμε γιατί ήμασταν παιδιά του χωριού αγράμματα: ο άνθρωπος παιδιά μ'γεννιέται δεν φτιάνεται. Τσακώνεστε; Ο λογικός υποχωρεί, ο στραβός δεν υποχωρεί. Για όλα μετανιώνεις, όταν πλένεσαι δε μετανιών'ς ποτέ.Να 'χετε να περνάτε καλά, το πολύ το χρήμα είνι ο δαίμονας, γιατί πας ψηλά ψηλά και πέφτ'ς μετά στο γκρεμό.Μού 'κανες γεράματα, θα σου κάνουν. Ό,τι κάνεις, λάβε, καρδιά μη σε πονέσει.Όλοι κάνουμε λάθη, να μη τραβάμε τα σκοινιά, τα σκοινιά είναι μακριά και κόβονται μετά."
Εκείνες επιζητούν περισσότερο το κοινό τους, εκείνοι μόνο στους πολύ ευνοϊκούς ακροατές δίνουν το δώρο της μνήμης και μόνο όταν το ευνοούν και οι περιστάσεις.
Μαζί και οι δύο πάντως συνθέτουν τη μεγάλη αφήγηση που στο μίτο της δένουμε και τη δική μας ζωή. Κι όταν αρχίζουμε να ξετυλίγουμε την κλωστή της, βρίσκουμε μέσα και το δικό τους παραμύθι μπλεγμένο αξεδιάλυτα με το δικό μας.

Νεοελληνική γλώσσα και λογοτεχνία στην Α΄Λυκείου:Μια πρώτη ανάγνωση

Μέσα στον ορυμαγδό και το χαλάζι, κι ενώ δεν προλαβαίνουμε να σηκώσουμε κεφάλι από μέτρα, περικοπές και συγχωνεύσεις, να σου και μια μεταρρύθμιση στο λύκειο. Μια μεταρρύθμιση σιωπηρή, αθόρυβη και χαμηλοβλεπούσα. Σχεδόν δεν την πήραμε χαμπάρι. Μπήκε ο Νοέμβριος για να κυκλοφορήσουν οι γραφές της. Τις ανοίξαμε και τι να δούμε! Αφού καταφέραμε να αποκρυπτογραφήσουμε τα στριφνά ελληνικά τους, τα γεμάτα όρους τεχνοκρατικούς και αναλύσεις περί διαγραμμάτου, διαπιστώσαμε με έκπληξη ότι ήταν η πιο καινοτόμα μεταρρύθμιση στο αντικείμενο της διδασκαλίας της ελληνικής γλώσσας και λογοτεχνίας που συναντήσαμε τα τελευταία χρόνια!
Με την επιφύλαξη πάντα ότι μπορεί να μην έχουμε αντιληφθεί όλες τις παραμέτρους και τα ψιλά γράμματα που κρύβουν αυτές οι οδηγίες, θεωρούμε ότι είναι στη σωστή κατεύθυνση.
Απαλλάσσουν πρώτα από όλα τη λογοτεχνία από το σχολαστικισμό των αναλύσεων και την παπαγαλία μελετών και ερμηνειών, που την σκύλευαν τόσα χρόνια, διώχνοντας μακριά της τους φυσικούς αποδέκτες της, τα παιδιά των ανθρώπων.
Τώρα θα εξετάζονται σε ΑΓΝΩΣΤΟ κείμενο. Μπορεί να χρησιμοποιούνται εργαλεία και αναγνώσεις που διδάχθηκαν στην τάξη, αλλά, όσο να πεις, ένα άγνωστο κείμενο είναι φρέσκο αεράκι ικανό να παρασύρει όλη τη μούχλα που μαζεύτηκε σε λυσάρια και υποσημειώσεις υποσημειώσεων χρόνια τώρα.
Μετά, απελευθερώνει το μαθητή και τον καθηγητή από το συγκεκριμένο εγχειρίδιο της τάξης, από τα συγκεκριμένα 10-20 το πολύ κείμενα που διδάσκονταν μέσα σε μια χρονιά.
Τώρα η ύλη απλώνεται στα βιβλία και των τριών τάξεων του λυκείου και όχι μόνο. Χωράει κι άλλα βιβλία, ιστοσελίδες, ολόκληρα λογοτεχνικά έργα.
Και μόνο με την ιδέα ότι "δεν θα πέσει το συγκεκριμένο κείμενο στις εξετάσεις" οι μαθητές στέκονται κριτικά απέναντί του, το διαβάζουν, το συζητάνε, αντλούν ό,τι ταιριάζει στα ενδιαφέροντά τους και το συγκρίνουν με άλλα κείμενα, χωρίς να βασίζονται σε "έτοιμες λύσεις".
Υπάρχει φέτος, βέβαια, ένα θεματικό πλαίσιο που επιδέχεται αμφισβήτηση:Τα φύλα στη λογοτεχνία. Είναι σωστό να εξετάζεται με κοινωνιολογικούς όρους η λογοτεχνία;Είναι σωστό να υπηρετεί ξένους αφεντάδες αυτή η αδιαφιλονίκητη αρχόντισσα του πνευματικού πολιτισμού; Μια χαρά λειτουργεί στην πράξη πάντως. Και πολλά κείμενα διαβάζουμε και τα επεξεργαζόμαστε με ομάδες και γόνιμες συζητήσεις γίνονται στην τάξη. Αφού πιάνει ποντίκια, λοιπόν, η γατούλα μας ας μολύνει και λίγο το αριστοκρατικό της αίμα.
Φαντάζομαι ότι στα επόμενα θεματικά πλαίσια,παράδοση και μοντερνισμός στην ποίηση και θέατρο θα δοθεί ευκαιρία να εκτιμήσουμε και το ειδολογικό κριτήριο ως προς την αποτελεσματικότητα και την αποδοχή του από τους μαθητές.
Στη διδασκαλία της γλώσσας, τώρα, η κυρίαρχη τάση είναι απόλυτα κοινωνιοκεντρική. Τίποτε δεν γίνεται για τη γλώσσα αυτή καθεαυτή, όλα εντάσσονται στις ανάγκες της επικοινωνίας. Μέχρι τώρα αυτό αφορούσε σε ένα βαθμό την παραγωγή λόγου, που όφειλε να διεξάγεται με όρους επικοινωνίας, αλλά όλα τα υπόλοιπα (θεωρία της γλώσσας,γραμματική, συντακτικό, λεξιλόγιο) χαμπάρι δεν έπαιρναν από επικοινωνία και τέτοια ψιλά γράμματα. Οι μαθητές στο γυμνάσιο και το λύκειο εντρυφούν πρώτα σε ένα αχανές υλικό ασκήσεων και θεωρίας, με κείμενα που χρησιμοποιούνται ως παραδείγματα, για να φτάσουν μετά από άπειρες διδακτικές ώρες να γράψουν δυο αράδες ή να μιλήσουν. Αν τους αφήσουν χρόνο τα υπόλοιπα. (Αυτά βέβαια για τους νομιμόφρονες φιλολόγους, γιατί υπάρχουν και οι αντιρρησίες που δεν τηρούν το αναλυτικό και καλά κάνουν)
Τι αλλάζει σ'αυτό; Θυμάστε εκείνον τον καθηγητή στον Κύκλο των Χαμένων Ποιητών που βάζει τους μαθητές να σκίσουν τη σελίδα του βιβλίου τους με τη σχολαστική γλωσσική ανάλυση; Νομίζω ότι μπορούμε πια, χωρίς να παρανομούμε, να πετάξουμε από τη διδασκαλία της γλώσσας όλα αυτά που την έκαναν βαρετή και αναποτελεσματική και να δώσουμε ελευθερία στους μαθητές μας να ακούσουν, να μιλήσουν, να διαβάσουν και να γράψουν κάθε είδους κείμενα, σαν κι αυτά που συναντούν στην καθημερινότητά τους και θα χρειαστεί να παράγουν με επάρκεια σε όλη τη ζωή τους.
Για μας τους διδάσκοντες είναι δύσκολο έργο, γιατί είμαστε εντελώς αβοήθητοι. Ούτε υλικό υπάρχει, ούτε κατάλληλο βιβλίο με σαφείς οδηγίες, ούτε είναι εύκολο να χρησιμοποιούμε τις νέες τεχνολογίες στα ρημαγμένα από τις περικοπές σχολεία μας.
Καλό θα είναι να αρχίσουμε να ανταλλάσσουμε υλικό και ιδέες μεταξύ μας.
Για αρχή παραθέτω ένα φύλλο εργασίας που χρησιμοποίησα πρόσφατα σε ομαδοσυνεργατική διδασκαλία:
ΠΡΟΒΟΛΗ ΒΙΝΤΕΟ: Ο Χοσέ φαντάρος (Από τις Σαββατογεννημένες)
1.Να σημειώσετε τις παραφθαρμένες ελληνικές λέξεις που λέει ο Χοσέ
2.Να βρείτε τις «παρεξηγήσεις» που γίνονται λόγω άγνοιας της ελληνικής πραγματικότητας από τον Χοσέ
3. Πώς επιδρά στη γλώσσα μας η χρήση της από τους μετανάστες που ζουν στη χώρα μας;
ΚΕΙΜΕΝΟ:Π. ΜΠΟΥΚΑΛΑ , Το καλοκαίρι των γλωσσών (θεματικοί κύκλοι σελ. 35)
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗΣ
1. Ποια είναι η γλωσσική ταυτότητα του καλοκαιριού;
2. Σε τι διαφέρει από αυτήν του χειμώνα;
3. Ποιες διαφορές διαπιστώνει ο συγγραφέας στις γλώσσες που ακούγονται στους τόπους παραθερισμού;
4. Πώς αναλύεται η κοινωνική ταυτότητα των ομιλητών των γλωσσών του καλοκαιριού ;
5. Ποια κριτική διατυπώνει ο συγγραφέας για τη στάση της ελληνικής πολιτείας απέναντι στους νέους ομιλητές της γλώσσας μας;
6. Ποιες θέσεις-προτάσεις διαφαίνονται στα γραφόμενά του για τον τρόπο αξιοποίησης της ελληνομάθειας των μεταναστών;
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΓΛΩΣΣΙΚΕΣ
1. Να βρείτε τους τρόπους συνοχής των παραγράφων.
2. Να επισημάνετε στοιχεία ποιητικής λειτουργίας στη γλώσσα του κειμένου.
3. Να διακρίνετε λόγιες και λαϊκές λέξεις στο κείμενο και να επιχειρήσετε τη μετατροπή τους στο άλλο είδος.
4. «Η παράσταση εμφανίζεται κάθε χρόνο βαθύτερα φθαρμένη από τη λογική και την αισθητική της βιαστικής απομίμησης.» Να μετατρέψετε την παθητική σύνταξη σε ενεργητική και να σχολιάσετε τη διαφορά που προκύπτει.
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ
1. Πώς καταλαβαίνουμε ότι είναι μορφωμένος και έχει διαβάσει πολύ;
2. Είναι δημοκρατικός στις πολιτικές του πεποιθήσεις;
3. Φτιάξτε 2 λίστες, μία με τις προτιμήσεις του και μία με τις αντιπάθειές του
4. Ποιος νομίζετε ότι είναι ο σκοπός του σ’αυτό το κείμενο;
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟ ΚΕΙΜΕΝΙΚΟ ΕΙΔΟΣ
1. Τι είδος κειμένου είναι αυτό και πώς το αναγνωρίζουμε;
2. Ποια είναι τα χαρακτηριστικά του είδους αυτού; Διακρίνονται στο συγκεκριμένο κείμενο;
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΛΟΓΟΥ
1. Να γράψετε μια ανοιχτή επιστολή προς την ελληνική πολιτεία και να εκθέσετε σ’αυτή τις απόψεις σας για την ελληνομάθεια των μεταναστών και τις προτάσεις σας για τη βελτίωση και την αξιοποίησή της.
2. Να μπείτε στη θέση ενός μετανάστη στην Ελλάδα και να γράψετε μια επιστολή για λογαριασμό του στον συντάκτη του άρθρου.
3. Να γράψετε έναν φανταστικό διάλογο από μια ελληνική παραλία, έτσι που να φαίνονται οι διαφορετικής «φυλής» παραθεριστές που υπάρχουν σ’ αυτήν
4. Να στείλετε σε ένα sms μια πολύ σύντομη περίληψη του άρθρου για κάποιον φίλο σας που τον ενδιαφέρει το θέμα. 50λ
5. Να γράψετε μια μεγαλύτερη περίληψη (150 λέξεων) για να δημοσιευθεί στην ιστοσελίδα του σχολείου.
6. Να πάρετε συνέντευξη από έναν μετανάστη για τη σχέση του με την ελληνική γλώσσα, διαμορφώνοντας αντίστοιχο ερωτηματολόγιο

ΥΓ:Πριν στεγνώσει το ηλεκτρονικό μελάνι αυτής της ανάρτησης, έλαβα με ιμέιλ το παρακάτω ερωτηματολόγιο από μια μαθήτρια ως απάντηση στην 6η ερώτηση της παραγωγής λόγου:

1. Ήταν δύσκολο να μάθετε να μιλάτε ελληνικά;

2.Πώς συνεννοούσασταν στην αρχή;

3.Ποιος σας βοήθησε να μάθετε τη γλώσσα;

4.Γινόσασταν ευκολότερα αποδεκτός αφού μάθατε να μιλάτε ελληνικά;

5.Πόσο σας έχει βοηθήσει αυτό στην εύρεση εργασίας;

6.Τα παιδιά σας έμαθαν εξαρχής να μιλούν ελληνικά;

7.Γνωρίζουν τη μητρική σας γλώσσα;

8.Πότε τη μιλούν;